حفاظت از آبخوان‌ها، تضمین امنیت آبی نسل‌های آینده
به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «اروم نیوز»؛ بحران آب در کشور را نمی‌توان صرفاً به کاهش بارندگی یا تغییرات اقلیمی محدود کرد؛ این مسئله حاصل برهم‌کنش عوامل طبیعی، الگوی مصرف، شیوه‌های بهره‌برداری از منابع و نحوه برنامه‌ریزی برای توسعه است.
در آذربایجان‌غربی که بخش مهمی از اقتصاد آن به کشاورزی وابسته است و در عین حال، حفاظت از دریاچه ارومیه و پایداری زیست‌بوم‌های آبی آن اهمیت ملی و منطقه‌ای دارد، مدیریت منابع آب به یکی از تعیین‌کننده‌ترین موضوعات در مسیر توسعه پایدار تبدیل شده است از این منظر، مسئله اصلی تنها میزان آبی نیست که در اختیار استان قرار دارد، بلکه چگونگی مصرف، توزیع و صیانت از این سرمایه حیاتی نیز اهمیت اساسی دارد.
تداوم برداشت بیش از ظرفیت تجدیدپذیری منابع زیرزمینی، افزایش تقاضا در بخش‌های مختلف و نبود تناسب کافی میان الگوی تولید کشاورزی و ظرفیت واقعی منابع آب می‌تواند پیامدهایی فراتر از کم‌آبی داشته باشد.
افت سطح آبخوان‌ها، افزایش هزینه تأمین آب، محدودیت فعالیت‌های کشاورزی، تهدید معیشت بهره‌برداران و احتمال تشدید فرونشست زمین در دشت‌های مستعد، بخشی از مخاطراتی است که ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت منابع آب را برجسته می‌کند در کنار این مسائل، تأمین پایدار آب شرب شهرها و روستاها و حفاظت از نیازهای زیست‌محیطی حوضه آبریز دریاچه ارومیه نیز باید در کانون تصمیم‌گیری‌ها قرار گیرد.
در چنین شرایطی، عبور از چالش‌های آبی مستلزم اتخاذ رویکردی جامع است؛ رویکردی که در آن توسعه زیرساخت‌های تأمین آب با مدیریت مصرف، کنترل برداشت‌های مازاد، افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی، اصلاح الگوی کشت و حفاظت از منابع طبیعی همراه باشد همچنین، بدون مشارکت مردم، همراهی کشاورزان و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، دستیابی به تعادل پایدار میان منابع و مصارف دشوار خواهد بود.
بر همین اساس، در گفتگوی تفصیلی با مجید رستگاری مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌غربی، مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی منابع آب استان، برنامه‌های تأمین آب شرب، پیامدهای تداوم روند فعلی مصرف، مسئولیت بخش‌های مختلف در مدیریت منابع و ضرورت حفاظت از حقابه زیست‌محیطی دریاچه ارومیه را بررسی کرده‌ایم.
اروم نیوز: برای تأمین پایدار آب شرب شهرها و روستاهای آذربایجان‌غربی چه برنامه‌ای دارید و مهم‌ترین اولویت شرکت آب منطقه‌ای در این زمینه چیست؟
رستگاری: اولویت نخست ما، تأمین پایدار آب شرب و حفاظت از سلامت مردم در شهرها و روستاهای استان است. تحقق این هدف نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، مدیریت اصولی منابع موجود، کاهش هدررفت آب و تقویت زیرساخت‌های تأمین و انتقال است.
در همین راستا، تکمیل و تقویت طرح‌های تأمین آب، مدیریت مصرف، بهره‌برداری متناسب با ظرفیت منابع آب سطحی و زیرزمینی، افزایش تاب‌آوری تأسیسات آبرسانی و پیش‌بینی منابع جایگزین در مناطق دارای تنش آبی، از جمله محورهایی است که باید دنبال شود.
اروم نیوز: اگر روند فعلی مصرف آب اصلاح نشود، استان در سال‌های آینده با چه بحران‌هایی روبه‌رو خواهد شد؟
رستگاری: ادامه روند فعلی، به‌ویژه در صورت تداوم برداشت بیش از ظرفیت از منابع آب زیرزمینی، می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای استان به همراه داشته باشد تشدید کسری مخازن آب زیرزمینی، افت سطح آبخوان‌ها، کاهش امکان تأمین آب مورد نیاز کشاورزی، افزایش هزینه‌های تأمین و انتقال آب و کاهش پایداری تولیدات کشاورزی از جمله مخاطراتی است که باید نسبت به آن‌ها حساس باشیم.
در چنین شرایطی، فشار بر منابع آب شرب نیز ممکن است افزایش پیدا کند؛ زیرا هرچه منابع زیرزمینی با افت بیشتری مواجه شوند، تأمین آب در برخی مناطق دشوارتر و پرهزینه‌تر خواهد شد. از سوی دیگر، محدودیت منابع آب می‌تواند بر اشتغال، درآمد کشاورزان، امنیت غذایی و روند توسعه اقتصادی استان اثر بگذارد.
یکی دیگر از نگرانی‌های مهم، احتمال تشدید فرونشست زمین در دشت‌های مستعد است هنگامی که برداشت از منابع زیرزمینی برای مدت طولانی از میزان تغذیه طبیعی آبخوان‌ها بیشتر باشد، ذخایر آب کاهش می‌یابد و در برخی مناطق ممکن است زمینه برای بروز آسیب‌های زمین‌شناختی فراهم شود. چنین پیامدی می‌تواند زیرساخت‌ها، اراضی کشاورزی و سکونتگاه‌های انسانی را تحت تأثیر قرار دهد.
بنابراین، مسئله آب را نباید فقط موضوعی مربوط به تأمین و توزیع دانست. مدیریت منابع آب با امنیت غذایی، محیط‌زیست، اشتغال، اقتصاد و کیفیت زندگی مردم ارتباط مستقیم دارد و هرگونه تأخیر در اصلاح روندهای ناپایدار می‌تواند هزینه‌های بیشتری را به جامعه تحمیل کند.
اروم نیوز: برای جلوگیری از تشدید این پیامدها، چه رویکردی باید در مدیریت منابع آب استان اتخاذ شود؟
رستگاری: مهم‌ترین اقدام، حرکت از مدیریت مقطعی و واکنشی به سمت مدیریت پیشگیرانه و مبتنی بر اطلاعات دقیق است ما باید وضعیت منابع و مصارف آب را به‌صورت مستمر پایش کنیم، ظرفیت قابل برداشت هر دشت و حوضه آبریز را مشخص سازیم و برنامه‌های مدیریتی را بر اساس شرایط واقعی منابع تنظیم کنیم.
توسعه فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی نیز باید با محدودیت‌های منابع آب هماهنگ باشد. اگر در برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای، ظرفیت واقعی آب نادیده گرفته شود، ممکن است تقاضا برای آب افزایش یابد، بدون آنکه منابع کافی برای پاسخ‌گویی به این تقاضا وجود داشته باشد در چنین شرایطی، حتی اجرای طرح‌های جدید تأمین آب نیز نمی‌تواند به‌تنهایی مشکلات را برطرف کند.
از این رو، لازم است میان برنامه‌های بخش آب، کشاورزی، صنعت، محیط‌زیست و مدیریت شهری هماهنگی بیشتری برقرار شود تصمیم‌گیری در هر یک از این حوزه‌ها باید با در نظر گرفتن آثار آن بر سایر بخش‌ها صورت گیرد. همچنین، تقویت نظارت بر برداشت‌ها، بهبود نظام پایش منابع و افزایش مشارکت بهره‌برداران می‌تواند به اجرای مؤثرتر برنامه‌های مدیریت آب کمک کند.
هزینه پیشگیری از بحران‌های آبی، در بسیاری از موارد، کمتر از هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی ناشی از تخریب منابع و تشدید کم‌آبی است. بنابراین، مدیریت پیشگیرانه و برنامه‌ریزی بلندمدت باید در اولویت قرار گیرد.
اروم نیوز: نقش مردم و کشاورزان در عبور از شرایط کم‌آبی چیست و چه انتظاری از آن‌ها وجود دارد؟
رستگاری: مردم و کشاورزان بخش مهمی از راه‌حل مسئله آب هستند و بدون مشارکت آن‌ها نمی‌توان به نتایج پایدار دست یافت در بخش شهری، کاهش مصارف غیرضروری، جلوگیری از هدررفت آب در منازل و ساختمان‌ها و توجه به ضرورت استفاده مسئولانه از منابع اهمیت دارد هرچند ممکن است صرفه‌جویی هر خانوار به‌تنهایی محدود به نظر برسد، مجموع این اقدامات می‌تواند به کاهش فشار بر شبکه‌های تأمین و توزیع آب کمک کند.
در بخش کشاورزی نیز رعایت الگوی کشت متناسب با شرایط اقلیمی و ظرفیت منابع آب، استفاده از روش‌های نوین آبیاری، کاهش برداشت‌های مازاد و انتخاب ارقام کم‌آب‌بر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است هدف باید این باشد که با مصرف آب کمتر، بهره‌وری و ارزش اقتصادی تولید افزایش یابد.
البته اصلاح شیوه مصرف در کشاورزی صرفاً به تغییر روش آبیاری محدود نمی‌شود نوع محصول، زمان کشت، شیوه مدیریت مزرعه و میزان برداشت از منابع آب نیز در پایداری فعالیت‌های کشاورزی نقش دارند. از این رو، لازم است مجموعه‌ای از اقدامات فنی، اقتصادی و مدیریتی در کنار یکدیگر اجرا شوند.
در عین حال، نباید تمام مسئولیت اصلاح الگوی کشت را بر دوش کشاورزان گذاشت. بهره‌برداران برای تغییر شیوه تولید به حمایت‌های مؤثر نیاز دارند. ارائه تسهیلات مناسب، آموزش‌های تخصصی، توسعه خدمات ترویجی، فراهم کردن بازار فروش محصولات جایگزین و ایجاد اطمینان نسبی از صرفه اقتصادی تولید، از جمله اقداماتی است که می‌تواند زمینه همراهی بیشتر کشاورزان را فراهم کند.
اگر اصلاح الگوی کشت با ملاحظات معیشتی و اقتصادی بهره‌برداران هماهنگ نباشد، اجرای پایدار آن با دشواری روبه‌رو خواهد شد بنابراین، مسئولیت مدیریت منابع آب باید میان دستگاه‌های اجرایی، مصرف‌کنندگان و بهره‌برداران تقسیم شود و هر بخش متناسب با وظایف و ظرفیت خود در این مسیر مشارکت کند.
اروم نیوز: با توجه به سهم کشاورزی در مصرف آب، آیا اصلاح الگوی کشت می‌تواند به‌تنهایی بحران آب استان را برطرف کند؟
رستگاری: اصلاح الگوی کشت یکی از محورهای مهم مدیریت مصرف آب است، اما نباید آن را راهکاری مستقل و کافی برای حل تمام مشکلات بدانیم. مسئله آب پیچیده‌تر از آن است که بتوان آن را با یک اقدام برطرف کرد کنترل برداشت‌های مازاد از منابع زیرزمینی، افزایش بهره‌وری آب، بهبود روش‌های آبیاری، نظارت بر برداشت‌ها و هماهنگی میان برنامه‌های توسعه‌ای، همگی باید در کنار اصلاح الگوی کشت دنبال شوند.
در این میان، لازم است تصمیم‌گیری درباره تولید محصولات کشاورزی با توجه به ظرفیت واقعی منابع آب هر منطقه انجام شود. شرایط یکسانی در تمام دشت‌ها و حوضه‌های آبریز وجود ندارد و برنامه‌ریزی باید متناسب با وضعیت منابع، شرایط اقلیمی و ملاحظات اقتصادی و اجتماعی هر منطقه صورت گیرد.
همچنین، استفاده از فناوری‌های نوین باید در چارچوب مدیریت کلی منابع آب تعریف شود افزایش راندمان آبیاری زمانی می‌تواند به حفاظت مؤثر از منابع کمک کند که با مدیریت برداشت و کنترل میزان مصرف همراه باشد. در غیر این صورت، بهبود روش آبیاری لزوماً به کاهش فشار کلی بر منابع آب منجر نخواهد شد.
هدف نهایی باید افزایش بهره‌وری و ایجاد تعادل میان میزان آب مصرفی و ارزش اقتصادی و اجتماعی تولید باشد. دستیابی به این هدف، همکاری نزدیک دستگاه‌های اجرایی، کارشناسان، کشاورزان و سایر ذی‌نفعان را ضروری می‌کند.
اروم نیوز: مهم‌ترین تصمیمی که امروز باید برای حفاظت از منابع آبی آذربایجان‌غربی اتخاذ شود، چیست؟
رستگاری: به اعتقاد من، اساسی‌ترین تصمیم این است که ظرفیت واقعی منابع آب به مبنای تمام برنامه‌های توسعه‌ای استان تبدیل شود. ابتدا باید مشخص کنیم هر دشت و هر حوضه آبریز چه میزان آب قابل برنامه‌ریزی و برداشت دارد و سپس فعالیت‌های کشاورزی، صنعتی، شهری و سایر بخش‌ها را با همان ظرفیت هماهنگ کنیم.
توسعه پایدار زمانی محقق می‌شود که میان نیازهای اقتصادی و اجتماعی از یک سو و توان طبیعی منابع از سوی دیگر تعادل برقرار باشد. نمی‌توان بدون توجه به محدودیت‌های آب، برنامه‌های توسعه‌ای را گسترش داد و انتظار داشت منابع موجود به‌تنهایی پاسخ‌گوی تمام نیازهای جدید باشند.
در این چارچوب، سه محور باید به‌صورت هم‌زمان و هماهنگ دنبال شود محور نخست، کنترل برداشت‌های مازاد و حرکت به سمت تعادل‌بخشی آبخوان‌هاست. محور دوم، کاهش مصرف و افزایش بهره‌وری آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی، از طریق اصلاح الگوی کشت، بهبود روش‌های آبیاری و مدیریت اصولی منابع است. محور سوم نیز حفاظت از محیط‌زیست و تأمین و تخصیص حقابه زیست‌محیطی دریاچه ارومیه در چارچوب برنامه‌های مصوب و متناسب با شرایط منابع آب است.
این سه محور به یکدیگر وابسته‌اند و باید در قالب برنامه‌ای یکپارچه اجرا شوند. کنترل برداشت از آبخوان‌ها، اصلاح مصرف در بخش کشاورزی و حفاظت از نیازهای زیست‌محیطی حوضه آبریز دریاچه ارومیه، زمانی می‌توانند اثربخشی بیشتری داشته باشند که با یکدیگر هماهنگ باشند.
در کنار این اقدامات، پایش مستمر منابع و مصارف، تقویت سازوکارهای نظارتی، استفاده از داده‌های دقیق و مشارکت ذی‌نفعان نیز اهمیت دارد تصمیم‌های مدیریتی باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که امکان ارزیابی نتایج و اصلاح اقدامات بر اساس شرایط واقعی فراهم باشد.
اروم نیوز: مدیریت منابع آب چه ارتباطی با احیای دریاچه ارومیه دارد و برای حفاظت از این پهنه ارزشمند چه اقداماتی ضروری است؟
رستگاری: دریاچه ارومیه بخشی مهم از نظام طبیعی و زیست‌محیطی منطقه است و وضعیت آن با نحوه مدیریت منابع آب در سطح حوضه آبریز ارتباط دارد حفاظت از این دریاچه صرفاً یک موضوع محیط‌زیستی نیست، بلکه با شرایط اقتصادی، اجتماعی و معیشتی ساکنان منطقه نیز پیوند خورده است.
تحقق اهداف احیای دریاچه مستلزم مدیریت یکپارچه منابع آب در سطح حوضه آبریز، رعایت محدودیت‌های منابع، کنترل برداشت‌های غیرمجاز و مازاد و توجه به حقابه‌های زیست‌محیطی است برای دستیابی به نتایج پایدار، لازم است نیازهای مختلف آبی در چارچوب برنامه‌ریزی جامع و با توجه به ظرفیت منابع بررسی شوند.
در این زمینه، مدیریت برداشت در بالادست، افزایش بهره‌وری در مصرف آب و هماهنگی میان بخش‌های مختلف می‌تواند به بهبود شرایط مدیریت منابع در سطح حوضه کمک کند. با این حال، احیای دریاچه فرایندی چندبعدی است و باید با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی، وضعیت منابع آب، نیازهای زیست‌محیطی و برنامه‌های مصوب دنبال شود.
نکته مهم این است که حفاظت از منابع آب و احیای دریاچه ارومیه نباید دو هدف جدا از یکدیگر تلقی شوند. مدیریت اصولی منابع در سطح حوضه آبریز، ضمن کمک به کاهش فشار بر آبخوان‌ها، می‌تواند زمینه مناسب‌تری برای توجه به نیازهای زیست‌محیطی فراهم کند. در این مسیر، همکاری دستگاه‌های مسئول و مشارکت بهره‌برداران اهمیت ویژه‌ای دارد.
اروم نیوز: آیا اجرای طرح‌های عمرانی و افزایش ظرفیت تأمین آب برای عبور از بحران کافی است؟
رستگاری: اجرای طرح‌های زیرساختی و تقویت ظرفیت تأمین آب در مناطق مورد نیاز اهمیت دارد، اما نباید تصور کنیم که صرفاً با اجرای یک طرح عمرانی می‌توان تمام مشکلات منابع آب را برطرف کرد بحران آب حاصل مجموعه‌ای از عوامل اقلیمی، مدیریتی، اقتصادی و رفتاری است و مقابله با آن نیز به راهکارهایی هماهنگ در حوزه‌های مختلف نیاز دارد.
طرح‌های تأمین آب باید در کنار مدیریت مصرف، حفاظت از آبخوان‌ها، افزایش بهره‌وری، کنترل برداشت‌های مازاد و اصلاح الگوی توسعه قرار گیرند در غیر این صورت، ممکن است افزایش ظرفیت تأمین با رشد تقاضا همراه شود و فشار بر منابع همچنان ادامه پیدا کند.
از سوی دیگر، هر طرح باید بر اساس مطالعات کارشناسی، ارزیابی منابع در دسترس و نیازهای واقعی منطقه بررسی شود استفاده از منابع سطحی و زیرزمینی نیز باید با در نظر گرفتن شرایط هیدرولوژیک، ملاحظات محیط‌زیستی و ضرورت حفظ پایداری منابع صورت گیرد.
رویکرد مؤثر آن است که در کنار تأمین نیازهای ضروری مردم، از افزایش بی‌رویه تقاضا جلوگیری شود و بهره‌برداری از منابع موجود به شکلی انجام گیرد که امکان تأمین نیازهای آینده نیز حفظ شود. این همان پیوندی است که میان مدیریت عرضه، مدیریت تقاضا و توسعه پایدار وجود دارد.
اروم نیوز: با توجه به شرایط منابع آب استان، چه چشم‌اندازی برای آینده آبی آذربایجان‌غربی می‌توان ترسیم کرد؟
رستگاری: آینده آبی استان به مجموعه‌ای از عوامل طبیعی و مدیریتی وابسته است شرایط اقلیمی و تغییرات بارندگی بر وضعیت منابع آب تأثیر دارند، اما نحوه مصرف، میزان برداشت، بهره‌وری و کیفیت برنامه‌ریزی نیز در تعیین وضعیت آینده نقش مهمی ایفا می‌کنند.
مسئله آب در آذربایجان‌غربی را نباید صرفاً با مفهوم کمبود آب توضیح داد؛ مسئله اساسی، ایجاد تعادل پایدار میان منابع و مصارف است اگر ظرفیت واقعی منابع در تصمیم‌گیری‌ها مورد توجه قرار گیرد، برداشت‌های مازاد کنترل شود، بهره‌وری در بخش کشاورزی افزایش یابد و نیازهای زیست‌محیطی نیز در برنامه‌ریزی‌ها لحاظ شوند، می‌توان از تشدید بسیاری از مخاطرات جلوگیری کرد.
همچنین، مشارکت مردم و کشاورزان در این مسیر تعیین‌کننده است منابع آب سرمایه‌ای بین‌نسلی هستند و حفاظت از آن‌ها مسئولیتی مشترک به شمار می‌رود هرچه تصمیم‌های توسعه‌ای با ظرفیت واقعی منابع هماهنگ‌تر باشند، امکان حفظ پایداری فعالیت‌های اقتصادی و تأمین نیازهای ضروری مردم افزایش خواهد یافت.
دیدگاهتان را بنویسید